ایران در آستانه انفجار سالمندی جمعیت

به گزارش خبر حرفه ای از ایسنا؛ دکتر سیده صالحه مرتضوی در آستانه روز جهانی سالمند، درباره روند شتابان سالمندی جمعیت در ایران اظهار کرد: سالمندی جمعیت در وهله نخست یک دستاورد مهم است؛ چراکه افزایش طول عمر نشان‌دهنده پیشرفت‌های تکنولوژی، بهداشتی و اجتماعی است. اما سرعت این تغییر در ایران به گونه‌ای است که فرصت محدودی برای آماده‌سازی نظام‌های کشور در اختیار داریم.

با انفجار جمعیت سالمندی مواجه خواهیم شد

این عضو هیات علمی دانشگاه علوم‌پزشکی ایران افزود: بر اساس آخرین سرشماری، در سال ۱۳۹۵ حدود ۷ میلیون نفر از جمعیت کشور سالمند یعنی ۶۰ سال و بالاتر بودند و حدود ۹.۳ درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند. امروز جمعیت سالمندان از ۱۰ میلیون نفر عبور کرده و حدود ۱۲ درصد جمعیت کشور را شامل می‌شود و پیش‌بینی می‌شود در دهه‌های آینده این سهم به شکل قابل‌توجهی افزایش یابد؛ چراکه متولدین دهه ۶۰ ما حدود ۲۵ سال آینده به ۶۰ سالگی می‌رسند و می‌توان گفت ما با انفجار جمعیت سالمندی مواجه خواهیم شد.

تفاوت سرعت گذار سالمندی در ایران با سایر کشورها

مرتضوی گفت: تفاوت مهم ایران با بسیاری از کشورهایی که زودتر وارد مرحله سالمندی شده‌اند، سرعت این گذار جمعیتی است. در برخی کشورها دو برابر شدن جمعیت سالمند طی یک دوره بسیار طولانی اتفاق افتاده، اما ایران در مدت کوتاه‌تری با این تغییر مواجه می‌شود. بنابراین فرصت ما برای تطبیق نظام سلامت، بیمه، مراقبت، بازنشستگی و خدمات اجتماعی محدود است.

سالمندی فقط افزایش تعداد سالمندان نیست

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت با بیان اینکه افزایش تعداد سالمندان، الگوی نیازهای جامعه را نیز تغییر می‌دهد، اظهار کرد: با افزایش سن، احتمال چند بیماری، شکنندگی، افت عملکرد، ناتوانی، دمانس و نیاز به توانبخشی و مراقبت افزایش پیدا می‌کند و به‌ویژه با افزایش جمعیت سالمندان ۸۰ سال و بالاتر، نیاز به مراقبت‌های مستمر و طولانی‌مدت اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.

وی افزود: بنابراین مسئله فقط این نیست که چند میلیون سالمند خواهیم داشت؛ سؤال مهم‌تر این است که چه تعداد از آنها به مراقبت، توانبخشی، خدمات در منزل یا حمایت مستمر نیاز خواهند داشت و آیا نظام‌های ما برای پاسخ به این نیاز آماده هستند؟

ماندگاری بیشتر در تخت‌های بیمارستانی

مرتضوی ادامه داد: سالمندان در مقایسه با جمعیت جوان معمولا مدت بیشتری برای بهبودی و بازگشت به وضعیت عملکردی قبل از بیماری نیاز دارند. در نتیجه، افزایش جمعیت سالمند می‌تواند تقاضا برای بستری، توانبخشی، خدمات سرپایی، مراقبت در منزل و مراقبت طولانی‌مدت را افزایش دهد. اگر همچنان عمده پاسخ ما بیمارستان‌محور باشد، فشار قابل‌توجهی بر نظام سلامت وارد خواهد شد.

ضرورت توجه به ارائه خدمات در منزل

او تاکید کرد: بنابراین باید بخشی از خدمات را از بیمارستان به سطح مراقبت‌های اولیه، جامعه و منزل منتقل کنیم و در کنار درمان بیماری، حفظ عملکرد و پیشگیری از ناتوانی را در مرکز توجه قرار دهیم.

چالش فقط در نظام سلامت نیست؛ خانواده نیز در حال تغییر است

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، تغییر ساختار خانواده را یکی دیگر از پیامدهای مهم سالمندی جمعیت دانست و گفت: خانواده‌های گسترده به سمت خانواده‌های هسته‌ای و کم‌فرزند حرکت کرده‌اند و در کنار آن، مهاجرت فرزندان، افزایش تجرد و زندگی مستقل یا تنها، می‌تواند ظرفیت مراقبت خانوادگی را کاهش دهد.

او افزود: در گذشته ممکن بود یک سالمند چند فرزند داشته باشد که مسئولیت مراقبت میان آنها تقسیم شود، اما در آینده تعداد فرزندان کمتر خواهد بود و ممکن است خود فرزندان نیز در شهر یا کشور دیگری زندگی کنند. بنابراین باید از هم‌اکنون برای مراقبت طولانی‌مدت و خدمات در منزل و جامعه برنامه‌ریزی کنیم و همه مسئولیت را بر دوش خانواده نگذاریم.

مرتضوی گفت: این مسئله به آموزش و ساماندهی مراقبین نیز مربوط می‌شود. مراقبت از سالمند یک کار تخصصی است و مراقبی که با سالمند مبتلا به دمانس، محدودیت حرکتی یا بیماری‌های متعدد کار می‌کند، باید آموزش متناسب با شرایط او را دریافت کرده باشد.

بیمه، بازنشستگی و نیروی انسانی متناسب با سالمندی تغییر کنند

او ادامه داد: سالمندی جمعیت فقط برای وزارت بهداشت پیامد ندارد. افزایش تعداد بازنشستگان، تغییر نسبت جمعیت شاغل و بازنشسته، افزایش نیاز به خدمات سلامت و مراقبت و ضرورت تامین مالی این خدمات، نظام‌های بیمه و بازنشستگی را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد.

نیارهای سالمندان، خدمات کوتاه‌مدت نیست

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت افزود: بسیاری از نیازهای سالمندان، خدماتی نیستند که با یک بار مراجعه یا یک دوره کوتاه درمان پایان پیدا کنند. ممکن است فرد به توانبخشی، مراقبت در منزل، خدمات پرستاری، حمایت اجتماعی و مراقبت طولانی‌مدت نیاز داشته باشد. بنابراین مدل تامین مالی و پوشش بیمه‌ای نیز باید متناسب با این تغییر نیازها بازنگری شود.

وی تاکید کرد: در کنار تامین مالی، مسئله نیروی انسانی نیز اهمیت دارد. اگر جمعیت سالمند افزایش پیدا کند اما تعداد و مهارت نیروهای مورد نیاز برای مراقبت، توانبخشی، سلامت روان، پرستاری و خدمات اجتماعی متناسب با آن رشد نکند، حتی وجود منابع مالی نیز به تنهایی پاسخگو نخواهد بود. بنابراین ما به نیروی تخصصی آموزش دیده در این حوزه نیاز داریم.

سالمندی، مساله یک وزارتخانه نیست

مرتضوی با تأکید بر اینکه سالمندی یک موضوع بین‌بخشی است، اظهار کرد: سلامت سالمندان فقط در سیستم سلامت و وزارت بهداشت تعیین نمی‌شود. مسکن، حمل‌ونقل، مناسب‌سازی محیط، امنیت اقتصادی، بیمه، بازنشستگی، مشارکت اجتماعی، حمایت از خانواده و دسترسی به خدمات، همگی بر توانایی فرد برای زندگی مستقل اثر دارند.

وی افزود: شعار امسال نیز با عنوان «عصر زندگی طولانی‌تر؛ بازاندیشی در نظام‌ها برای زندگی بهتر» دقیقا بر همین موضوع تاکید دارد. وقتی طول عمر افزایش پیدا کرده است، باید نظام‌های کشور نیز متناسب با این تغییر بازطراحی شوند.

تغییر رویکرد وزارت بهداشت؛ از بیماری‌محوری به عملکردمحوری

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت گفت: در حوزه سلامت سالمندان، یکی از تغییرات مهمی که دنبال می‌کنیم، حرکت از بیماری‌محوری به عملکردمحوری است. سالمندی سالم به معنای سالمندی بدون بیماری نیست. ممکن است فرد بیماری مزمن داشته باشد، اما بتواند حرکت کند، ارتباط خود را با خانواده و جامعه حفظ کند، تصمیم بگیرد، یاد بگیرد و فعالیت‌های ارزشمند خود را ادامه دهد. بنابراین هدف ما حفظ و ارتقای توانایی عملکردی فرد است.

مرتضوی ادامه داد: به همین دلیل، رویکرد مراقبت یکپارچه سالمندان یا ICOPE را دنبال می‌کنیم؛ رویکردی که بر شناسایی زودهنگام افت ظرفیت‌های فرد، مداخله به‌موقع، مراقبت فردمحور و هماهنگی خدمات تاکید دارد. در این رویکرد، حوزه‌هایی مانند شناخت، تحرک، شنوایی، بینایی، تغذیه و روان مورد توجه قرار می‌گیرند. هدف این نیست که فقط بیماری را پیدا کنیم؛ هدف این است که افت عملکرد را زودتر شناسایی کنیم تا بتوانیم از ناتوانی و وابستگی بیشتر پیشگیری کنیم.

مراقبت از سالمندان باید از خانواده تا نظام رسمی مراقبت توسعه پیدا کند

مرتضوی یکی دیگر از برنامه‌های وزارت بهداشت را کمک به توسعه آموزش مراقبین سالمندان عنوان کرد و گفت: با توجه به کاهش تعداد فرزندان و تغییر ساختار خانواده‌ها، به نظامی از مراقبت رسمی و غیررسمی نیاز داریم.

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت افزود: دوره‌های آموزش مراقبین سالمندان با همکاری دبیرخانه شورای ملی سالمندان و سازمان فنی و حرفه‌ای در سطوح مختلف طراحی شده است. آموزش تغییرات طبیعی سالمندی و تشخیص موارد غیرطبیعی، کمک‌های اولیه، فعالیت‌های روزمره زندگی، ارتباط مؤثر، مسائل روان‌شناختی و حقوق سالمند و مراقب از جمله محورهای این آموزش‌هاست. اصل مهم این است که مراقبت نباید به وابسته‌تر شدن سالمند منجر شود. هرجا فرد هنوز توان انجام کاری را دارد، باید او را برای حفظ استقلال و انجام آن فعالیت حمایت کنیم.

باید قبل از سالمندی برای سالمندی آماده شویم

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت همچنین گفت: برای سالمندی بهتر نمی‌توانیم منتظر ۶۰ سالگی بمانیم. سالمندی حاصل تمام مسیر زندگی است و سلامت در دوران کودکی، جوانی و میانسالی بر وضعیت فرد در سالمندی اثر می‌گذارد.

وی افزود: بنابراین سیاست سالمندی باید از رویکردی محدود به سالمندان عبور کند و به یک رویکرد چرخه زندگی تبدیل شود؛ از پیشگیری و سبک زندگی سالم گرفته تا تشخیص زودهنگام، حفظ عملکرد، توانبخشی، مراقبت در منزل، حمایت از مراقبین و مراقبت طولانی‌مدت.

مرتضوی خاطرنشان کرد: ایران برای آینده سالمندی به یک تغییر نگاه نیاز دارد. مسئله فقط این نیست که «با افزایش تعداد سالمندان چه کنیم»؛ بلکه باید از امروز بپرسیم چگونه می‌خواهیم جامعه‌ای داشته باشیم که مردم در آن طولانی‌تر زندگی می‌کنند و در عین حال، تا حد امکان مستقل، فعال، سالم و برخوردار از کیفیت زندگی باقی می‌مانند.

وی در پایان تأکید کرد: هدف ما فقط اضافه کردن سال به زندگی نیست؛ هدف، اضافه کردن زندگی و کیفیت به سال‌های عمر است.