فواد،نمونه بومی‌ شده برای حکمرانی هوشمند در ایران

خبر حرفه ای/رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند گفت: دولت‌ها در بسیاری از کشورهای جهان، سامانه‌های مختلفی برای ایجاد پل ارتباطی با مردم در سطوح اولیه زنجیره حصول به حکمرانی هوشمند ایجاد کرده‌اند. در ایران هم سامانه‌های متعددی برای این منظور شکل گرفته است که می‌توان آنها را براساس شاخص‌های به دست آمده از نمونه‌های جهانی ارزیابی کرد.

سید طه‌حسین مدنی در گفت‌وگو با ایرنا با اشاره به اهمیت ایجاد پل‌های ارتباطی میان مردم و حاکمیت خاطرنشان کرد: این پل‌های ارتباطی می‌تواند از انباشت نارضیاتی در جامعه جلوگیری و همزمان به تحقق نظارت همگانی، افزایش رضایت عمومی و بهبود سرمایه اجتماعی منجر شود.

مدنی با بیان اینکه اولین گام برای حرکت از حکمرانی الکترونیک به دیجیتال و در نهایت حکمرانی هوشمند، ایجاد همین کانال‌های ارتباطی میان دولت و مردم است، خاطرنشان کرد: علاوه بر لزوم ایجاد چنین کانال‌های ارتباطی میان دولت و مردم، رسیدن به حکمرانی هوشمند به دیتا، بیگ‌دیتا و فرآیندهای استاندارد و بهینه شده هم نیاز دارد و حصول به آن بدون این موارد محال است.

مدنی افزود: بخش اداری یکی از بخش‌هایی است که لازم است پل ارتباطی با هدف فراهم‌سازی زمینه نظارت مردمی بر عملکرد آن ایجاد شود. بسیاری از کشورهای دنیا برای ایجاد این پل ارتباطی و تولید داده‌های تمیز و قابل خوانش، سامانه‌هایی ایجاد کرده‌اند تا شهروندان به شیوه‌های مختلف، در مورد چالش‌های عملکردی، ناکارآمدی و حتی وجود فساد، اطلاع‌رسانی کنند.

نمونه‌های جهانی از پل‌های ارتباطی دولت و مردم

وی خاطرنشان کرد: در این خصوص تجربه سنگاپور، کره جنوبی، هند، هنگ کنگ، سنگاپور، ، اندونزی، فیلیپین، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و کانادا به عنوان نمونه مطالعاتی در سطوح توسعه‌یافته در اندیشکده حکمرانی هوشمند مورد بررسی قرار گرفت.

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند با اشاره به سامانه‌های کشورهای بررسی شده، خاطرنشان کرد: برخی از این سامانه‌ها در دنیا از سابقه‌ای طولانی برخودار بوده و به مرور با شرایط روز تطبیق پیدا کرده‌اند. سامانه CPIB سنگاپور یکی از این سامانه‌ها است که از سال ۱۹۵۲ و پس از فسادهای گسترده دوره استعمار راه‌اندازی شده است. در حال حاضر امکان دسترسی مردم به این سامانه به صورت ۲۴ ساعته و از طریق تلفن، پرتال آنلاین، ایمیل و مراجعه حضوری فراهم است. این سامانه در سال ۲۰۲۴، ۱۷۵ گزارش دریافت کرده که به تشکیل ۷۵ پرونده و صدور رأی محکومیت در ۹۷ درصد پرونده‌ها منجر شده است.

کره جنوبی به گزارش‌دهندگان فساد تا ۲ میلیارد وون پاداش می‌دهد

مدنی با بیان اینکه برخی از این سامانه‌ها تمرکز زیادی بر ایجاد انگیزه در شهروندان از طریق سیستم پاداش دارند، ادامه داد: سامانه‌ای که کره جنوبی ایجاد کرده یکی از این نمونه‌ها است. این کشور پس از رسوایی‌های بزرگ دهه ۲۰۰۰ و در سال ۲۰۰۸ سامانه ACRC (e-People) را ایجاد کرد. مردم کره می‌توانند با اپ موبایل و بارگذاری عکس یا ویدئو، به این سامانه دسترسی داشته باشند. گزارش‌ها توسط هوش مصنوعی غربالگری می‌شود و شهروندانی که گزارش‌های فساد صحیحی بدهند؛ می‌توانند حتی تا مبلغ ۲ میلیارد وون (معادل تقریبا ۲۰۰ میلیارد تومان) پاداش بگیرند.

هندی‌ها سالانه ۱.۹ میلیون گزارش به سامانه فساد و ناکارآمدی اداری می‌فرستند

وی به نمونه سامانه هند هم اشاره و با بیان اینکه شهروندان این کشور با چند زبان مختلف می‌توانند با سامانه راه‌اندازی شده تعامل داشته باشند، خاطرنشان کرد: هند برای مقابله با فساد و ناکارآمدی اداری، از سال ۲۰۰۷ سامانه CPGRAMS را ایجاد کرده است. شهروندان هندی می‌توانند از طریق وب، اپ، مرکز تماس و چت‌بات و با چند زبان مختلف به این سامانه دسترسی داشته باشند. تعداد گزارش‌های مردمی در این سامانه به حدود ۱.۹ میلیون گزارش می‌رسد و به طور میانگین، هر گزارش ظرف ۱۷ روز پاسخ داده می‌شود.

سامانه‌هایی برای گزارش‌های محرمانه در هنگ‌کنگ و سنگاپور

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند به اهمیت حفظ محرمانگی گزارش‌ها و توجه ویژه برخی کشورها به این شاخص مهم در سامانه‌های ارتباطی اشاره کرد و ادامه داد: هنگ کنگ از سال ۱۹۷۴ سامانه ICAC را ایجاد کرده و امروزه شهروندان این کشور می‌توانند با خط تلفن، مراجعه حضوری و یا از طریق وب و کاملاً محرمانه، گزارش‌های خود را ثبت کنند. سالانه نزدیک به ۲۰۰۰ شکایت در این سامانه ثبت می‌شود که تعداد بسیار زیادی از این گزارش‌ها به محکومیت قطعی ختم شده است.

مدنی با بیان اینکه ارسال گزارش‌های ناشناس هم یکی از شاخص‌های مهمی است که باید به آن توجه شود؛ افزود: KPK و JAGA سامانه‌هایی است که از سال ۲۰۰۳ در اندونزی راه‌اندازی شده است. شهروندان این کشور می‌توانند گزارش‌های ناشناس خود را با پیامک و یا اپ در اختیار این سامانه قرار دهند. سالانه حدود ۲۰۰۰ گزارش در این سامانه ثبت و منجر به بازگشت مبالغ زیادی از اموال تصاحب شده در مفاسد اقتصادی می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: در مالزی سامانه MACC از طریق وب، تلفن، پیامک و اپ گزارش‌های مردمی را دریافت می‌کند.

تشکیل ۶۹۰ هزار پرونده در سامانه ۸۸۸۸ فیلیپین

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند با بیان اینکه فیلیپین در راه‌اندازی سامانه ارتباطی خود به پاسخگویی سریع توجه خاصی داشته است، افزود: این کشور برای دریافت گزارش‌های مردمی از فساد اداری، از سال ۲۰۱۶ سامانه ۸۸۸۸ را ایجاد کرده است تا مردم بتوانند با تلفن، پیامک، وب و شبکه اجتماعی با آن ارتباط گرفته و ظرف مدت ۷۲ ساعت پاسخ بگیرند. این سامانه که در فیلیپین به خط تلفن رئیس جمهور نیز معروف است، تاکنون به تشکیل ۶۹۰ هزار پرونده منجر شده که ۹۴ هزار مورد به نتیجه نهایی رسیده است.

سامانه‌های ایالات متحده پس از ماجرای واترگیت

مدنی ادامه داد: ایالات متحده پس از ماجرای واترگیت، با دو سامانه FBI وOIG، از طریق تلفن، وب، پست و پرتال‌های متعدد، امکان دریافت گزارش‌های مردمی را فراهم کرده است. سالانه ده‌ها گزارش در این سامانه‌ها ثبت و منجر به صدها محکومیت می‌شود.

بازگشت ۸۷۱ میلیون یورو توسط سامانه OLAF اتحادیه اروپا

وی سامانه ایجاد شده در اتحادیه اروپا را یک سامانه فراملی و چند زبانه توصیف کرد و افزود: در اتحادیه اروپا، پس از رسوایی‌های بودجه‌ای دهه ۱۹۹۰ سامانه OLAF معرفی شد تا مردم بتوانند به صورت آنلاین و چند زبانه، گزارش‌های خود را ارسال کنند. این سامانه فراملی طی این مدت به صدها تحقیق منجر شده و فقط در سال ۲۰۲۴ به بازگشت ۸۷۱.۵ میلیون یورو کمک کرده است.

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند خاطرنشان کرد: کانادا پس از رسوایی مالی سال ۲۰۰۷، سامانه PSIC را ایجاد کرد. شهروندان می‌توانند با تلفن و گزارش‌های رمزگذاری شده و طبق قانون حمایت از افشاگر، با این سامانه تعامل داشته باشند.

سابقه سامانه‌های ارتباطی در ایران به دهه ۶۰ بر می‌گردد

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند خاطرنشان کرد: در ایران هم از سال‌های گذشته اقداماتی برای ایجاد کانال‌های ارتباطی میان حاکمیت و مردم صورت گرفته است که سابقه برخی از آنها به دهه ۶۰ بر می‌گردد. این کانال‌ها عمدتاً یک طرفه و تلفنی بوده و بسیاری از آن‌ها طی این سال‌ها پیشرفت خاصی نداشته‌اند به همین دلیل نمی‌توان آن را مشابه آنچه در دنیا انجام شده دانست. همچنین تعدد این کانال‌ها هم خود به یک معضل جدید تبدیل شده است.

وی با انتقاد از تعدد سامانه‌ها و کانال‌های ارتباطی میان حاکمیت و مردم، تصریح کرد: سامانه ۱۵۸۰ دادگستری، ۲۰۱۷ حراست‌ها، ۲۷۰۶ بانک مرکزی، ۱۹۷ فراجا، ۱۲۴ صمت، ۱۳۶، ۲۷۷۷ و … از نمونه‌های کانال‌های ارتباط تلفنی مردم با حاکمیت است که تعدد و گستردگی آنها، گاهی باعث سردرگمی مردم می‌شود.

فواد نمونه بومی‌ شده برای ساختار اداری ایران/۱۰ شاخص برای ارزیابی فواد

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند ادامه داد: در این میان سامانه فواد با شماره ۱۲۸ که مدت زیادی از راه‌اندازی آن نمی‌گذرد را می‌توان با سامانه‌های مشابهی که در دنیا وجود دارد مقایسه کرد.

وی گفت: با بررسی کشورهای مختلف، به ۱۰ شاخص اصلی رسیدیم که می‌توان فواد را براساس آن ارزیابی و راهکارهای برای بهبود آن پیشنهاد کرد. این ۱۰ شاخص شامل دسترس‌پذیری(تلفن، وب، اپ، بات و زبان‌ها)، سطح فناوری (اتوماسیون، غربال‌گری هوشمند، چت‌بات‌ها)، ناشناس‌بودن و حمایت از افشاگران، اتصال به نهادهای اجرای قانون، سرعت پاسخ و گردش کار، پوشش جغرافیایی و نهادی، شفافیت نتایج، آگاهی عمومی و میزان استفاده، اثرگذاری اثبات‌شده (پرونده‌ها، برخوردهای انضباطی، پیگرد قضایی) و بلوغ و ثبات نهادی است.

شماره ۱۲۸ کافی نیست

مدنی در ادامه گفت: طبق شاخص دسترسی‌پذیری، تنها راه ارتباطی مردم با سامانه فواد، خط تلفن ۱۲۸ است و این یک نقص جدی محسوب می‌شود. بنابراین بهتر است سازمان اداری و استخدامی هرچه سریع‌تر راه‌های ارتباطی دیگر از جمله اپلیکیشن با رابط کاربری ساده و آسان و یا مسیرهایی در شبکه‌های اجتماعی داخلی ایجاد کند تا دسترسی‌پذیری به سامانه فواد تسهیل شود. همچنین باید شرایطی فراهم شود تا مردم هر لحظه در جریان روند گزارش خود قرار بگیرند؛ چیزی که اکنون در سامانه فواد به صورت تلفنی و تعریف یک کد رهگیری برای هر گزارش خیلی امکان‌پذیر نیست. این نقص با ایجاد سایر راه‌های ارتباطی از جمله اپلیکیشن و یا مشابه آن می‌تواند رفع شود.

ضرورت غربالگری گزارش‌های ارسالی به فواد با هوش مصنوعی

وی ادامه داد: از نظر سطح فناوری هم لازم است گزارش‌های ارسالی به این سامانه به وسیله هوش مصنوعی و در سطوح مختلف غربالگری شود. طبق گزارش‌های موجود، سامانه فواد ۵۶ هزار گزارش دریافت کرده که این تعداد گزارش به ۱۰۸ تذکر و عزل ۵ مدیر دولتی منجر شده است. این اختلاف بسیار زیاد بین تعداد گزارش‌ها و نتیجه نهایی به عدم سطح‌بندی و غربالگری گزارش‌ها بر می‌گردد. اینکه سامانه فواد به اپراتور متصل و فقط در ساعات اداری خدمات‌رسانی داشته باشد هم یک ضعف جدی عملیاتی و اقتصادی محسوب می‌شود.

گزارش‌ها باید ناشناس بمانند

مدنی افزود: همچنین ناشناس بودن گزارش دهندگان و موضوع حمایت از افشاگران مانند آنچه در کره جنوبی اجرا شده است؛ باید توسط سامانه فواد کاملاً جدی گرفته شود. جدا از اهمیت عدم افشای اطلاعات گزارش‌دهندگان، در سامانه فواد امکان ثبت گزارش ناشناس وجود ندارد؛ این چالش ممکن است شهروندان را در مورد برقراری ارتباط با فواد به دلیل نگرانی از تبعات آن از طرف فرد گزارش شده، دچار تردید کند. ما در سامانه‌های موجود از جمله سامانه فواد، به موضوع پاداش به افشاگران هم توجه زیادی نکرده‌ایم.

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند در ادامه خاطرنشان کرد: در موضوع اتصال به نهادهای اجرای قانون یا ضمانت اجرای گزارش‌های درست و سرعت پاسخ‌دهی هم به استناد فرایندهای منتشر شده با استاندارد BPMN۲ و ادعاهای اعلامی سامانه فواد می‌توان امیدوار بود.

مردم به اندازه کافی فواد را نمی‌شناسند

مدنی درباره پوشش جغرافیایی سامانه فواد گفت: این سامانه فعلاً در استان‌های قزوین، تهران و البرز راه‌اندازی شده و امیدواریم به زودی تمام استان‌های کشور را تحت پوشش قرار دهد. البته در همین سه استان هم طبق گزارش‌های موجود به نظر می‌رسد مردم اطلاع زیادی از فعالیت سامانه فوریت‌های اداری ندارند و باید برای اطلاع‌رسانی آن یک الگوی مشخص و اثرگذار تعریف شود. ضمن اینکه بسیار مهم است که مردم از اثربخش بودن سامانه مطمئن باشند چون اگر گزارش‌های آنان در این سامانه به نتیجه مطلوب نرسد؛ منجر به بدبینی و حتی کاهش سرمایه‌های اجتماعی خواهد شد. اطلاع کارمندان از رصد سامانه فواد هم می‌تواند نقش پیشگیرانه بسیار موثری داشته باشد.

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند در پایان خاطرنشان کرد: ما نسبت به رویه‌های سازمان اداری و استخدامی در چارچوب حکمرانی هوشمند خوش‌بین هستیم و ضمن آمادگی برای هرگونه همیاری و حمایت از این فرایندها، امید داریم سامانه فوریت‌های اداری یا فواد، بهبود رضایت مردمی و افزایش سرمایه اجتماعی را در پی داشته باشد.