روایت یک دهه کارآفرینی برای آبادانی بیابان با آبخیزداری

خبر حرفه ای/ درست وسط کویر مرکزی ایران ، ۵۰ کیلومتر بعد از شهرستان انارک به سمت خور، در سرزمینی با اقلیم کاملا بیابانی با نقطه ای سرسبز مواجه میشوید که یک کاروانسرای بوم گردی درون آن قرار دارد و با باغات پسته و گونه ای خاص از درختان تاغ بلند در نزدیکی یک بند آبخیزداری برای تغذیه مصنوعی سفره های زیرزمینی محصور شده، اینجا کاروانسرای مشجری است، مجموعه ای کاملا مستعد جذب گردشگران کویرنورد و عاشق آسمان پرستاره شبهای کویر و البته به همین دلیل محمدعلی حاجی آبادی اصفهانی ، مالک این مجموعه بنای یک رصدخانه را نیز وسط آن گذاشته است، با این حال او ایجاد چنین مجموعه بزرگی را در وسط بیابان های کویر مرکزی ایران مدیون احداث یک بند آبخیزداری به طول ۹۰۰ متر در فاصله حدود یک کیلومتری در بالادست این مزرعه و مجموعه کاروانسرای بوم گردی میداند و البته در مواجهه با یک اتفاق دیگر؛ مشابه این بند را در چند ده کیلومتر بالاتر در نقطه بیابانی دیگری نیز در حدود ده کیلومتری شهر انارک احداث کرده و خاک بیابان را حاصلخیز و مستعد کشت کرده است که در ادامه جزئیات آن را می خوانید:

جرقه فکری برای تحول بیابان با آبخیزداری

محمدعلی حاجی آبادی درباره چگونگی ایجاد انگیزه برای این کار وسیع در وسط بیابان می گوید: سال 92 همراه خانواده ام از اصفهان به سمت انارک می رفتم که در بیابان با سیلاب بزرگی مواجه شدم که راه را بسته بود و تعجب کردم که چرا این قدر آب در این منطقه هست ولی کسی نیست که این سیلاب را جمع آوری کند، البته هیچ اطلاعاتی درباره آبخیزداری نداشتم تا این که یک دوستی به من گفت چنین صنعتی هست که به وسیله احداث بندهای آبخیزداری می توان سیلاب را مهار و قابل استفاده کرد…

عملیات آبخیزداری قابل مشاهده از کره ماه

این کارآفرین نمونه با اشاره به اجرای طرح آبخیزداری توسط مرحوم سید آهنگ کوثر در بیابانهای فسا در دشت گربایگان استان فارس که از کره ماه نیز قابل مشاهده است، توضیح می دهد:با علاقه ای که داشتم با دونفر از دوستان به شیراز خدمت ایشان رفتم، وقتی عکسهای این طرح را می دیدم تصور می کردم فتوشاپی است چون 1600 هکتار وسط بیابان جنگلکاری کرده بودند که بی نظیر است و شنیده ام که از کره ماه مانند لکه ای سبز وسط بیابان خشک قابل مشاهده است و جایزه بین المللی هم گرفت. من از این طرح لذت بردم و با اداره منابع طبیعی اصفهان وارد مذاکره شدم که مشابه این کار را در ناحیه انارک انجام بدهیم که دکتر آزاد از کارشناسان این اداره آن را طراحی کردند و بر این اساس یک بند 2400 متری در پایین دست ایجاد کردیم و آب 6 رودخانه سیل زا در بالادست را مهار کردیم ، آب این رودخانه ها بعد از بارش باران در بالادست منجر به ایجاد سیلابی گسترده در پایین دست می شد به طوری که جاده آسفالته نایین به انارک را آسیب می زد و خسارتهایی ایجاد می کرد. از وقتی که این بند را احداث کرده ایم دیگر هیچ گاه سیل به جاده آسیب نزده است.

به گفته حاجی آبادی، این بند آبخیزداری مهار سیلاب می تواند یک میلیون متر مکعب آب را ذخیره کند و سپس از این آب برای توسعه کشاورزی در این منطقه بیابانی استفاده می شود که برای احداث آن (حدود 6سال پیش) بالغ بر 5 میلیارد تومان هزینه شد.

مواجهه با خشم طبیعت در پدیده تغییر اقلیم

محمد علی کاظمی ، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان با اشاره به این که شکل بارندگی ها دراثر پدیده تغییر اقلیم، عوض شده است، می گوید: در گذشته در منطقه انارک برف نیز در زمستانها می بارید اما حالا به دلیل مساله گرم شدن زمین و پدیده تغییر اقلیم شکل بارندگی های ما به صورت کوتاه مدت و خارج از فصل شده است یعنی یک باران رگباری می آید با شدت بالا که ممکن است 15 میلیمتر باران را در یک فرجه زمانی 7، 8 ساعته فروبریزد که با توجه به ضعیف بودن پوشش گیاهی دراین منطقه حرکت آب سریع خواهد بود و منجر به ایجاد سیلاب می شود.

به گفته وی همین شرایط موجب اجرای پروژه پخش سیلاب در بیابانهای حدود 10 کیلومتری شهر انارک( درمنطقه تالمسی) و احداث این بند آبخیزداری از سال98 شد که جلوی سیلابهایی که هرساله جاده نایین به انارک را آسیب می زد؛گرفت.چون هرساله در فصل بهار و انتهای زمستان بارندگی های بهاره را داریم که حتی منجر به پر شدن این بند آبخیزداری نیز می شود.

رییس اداره منابع طبیعی اصفهان ادامه داد: آقای حاجی آبادی درخواستی را نیز مطرح کردند که آبی که دراین سیل بند استحصال می شود ذخیره سازی و برای توسعه کشاورزی و کشت گیاهان دارویی و پسته در پایین دست آن استفاده شود که بر این اساس طبق ماده سه قانون حفاظت مجوز آن برای 200 هکتار صادر و برای ذخیره آب نیز استخرهایی حفر شد که سالیانه می تواند 200 هزار مترمکعب آب را ذخیره کند و مازاد بر آن هرچه آب داخل بند بیاید صرف تغذیه سفره های زیرزمینی می شود.

بر اساس آمارهای موجود در اداره منابع طبیعی اصفهان سالیانه حدود 8 میلیون متر مربع بارندگی دربیابانهای این منطقه صورت می گیرد که یک و نیم میلیون متر مکعب آن در این طرح پخش سیلاب و از طریق این بند آبخیزداری مهار و ذخیره سازی می شود.

توسعه کشاورزی وسط کویر

محمدعلی حاجی آبادی با اشاره به انجام عملیات آبخیزداری دراین حوضه آبخیز به وسعت 80 کیلومتر مربع می گوید: 200 هکتار از اراضی پایین دست این بند آبخیزداری برای توسعه کشاورزی اختصاص داده شده است که ما برای ذخیره سازی آب ، 4 استخر دروسط این بیابان داریم حفر می کنیم که البته ذخیره آب یک استخر برای یک سال کافی است و امید داریم این طرح را در آینده نیز گسترش دهیم.

وی درخصوص همکاری وزارت نیرو با این طرح نیز می افزاید:واقعیتش من ارتباط زیادی با وزارت نیرو نداشته ام اما آنها آمدند و یک کنتور دراینجا نصب کردند که پول آبی که اینجا برداشت می کنیم قابل محاسبه باشد.

حاجی آبادی درباره خواسته اش از مسئولان نیز می گوید: خواسته اصلی ما اطلاع رسانی به سرمایه گذاران است ، ما ظرفیتهای قانونی زیادی در حوزه آب و آبخیزداری در کشور داریم که متاسفانه از نظر اطلاع رسانی خیلی ضعیف هستیم. اگر سرمایه گذاران و خیرین بدانند که آبخیزداری و آبخوان داری چه ظرفیتهای قانونی دارد مطمئن هستم که خیلی افراد سرمایه گذار می آیند سراغ این کار و این به حل بسیاری از مشکلات کمک می کند.

وی درباره یکی از این ظرفیتها یعنی کشت آنغوزه توضیح می دهد:هر بوته آنغوزه حدود 200 گرم شیره می دهد که صادراتی است و قیمت هرکیلوگرم آن امروز 20 میلیون تومان است یعنی هر متر مربع آن که می تواند 5 بوته در آن کاشته شود حدود 20 میلیون تومان درآمد ایجاد می کند.حالا اینجا قرار است 30 هکتار انغوزه کاری شود که درنتیجه 300 هزار ضربدر 20 میلیون تومان درآمد می تواند ایجاد کند که مطمئنا تمام هزینه طرح را برمی گرداند و درآمد خوبی ایجاد می کند.

حاجی آبادی همچنین از 20 هکتار پسته کاری دراین منطقه خبرمی دهد و چند ده هکتار دیگر نیز برای گونه های گیاهان دارویی مانند کبر، گل محمدی و همچنین برای کشت زیتون و غیره استفاده خواهد شد و می افزاید: تاکنون برای 10 نفر در زمینه کشت آنغوزه اشتغالزایی شده است اما در صورت فعال شدن باغات پسته تعداد به مراتب بیشتری نیروی کار در این منطقه فعال خواهند شد.

به گفته وی از سیلابهای این منطقه به دو صورت می توان استفاده کرد یکی آبی که پشت بند آبخیزداری ذخیره می شود و دیگری آبرفتی که در اثر جابجایی سیلاب ایجاد می شود و ما هر سه سال یکبار این آبرفت را در می آوریم و توانسته ایم 50 هکتار اراضی بیابانی در پایین دست را حاصلخیز کنیم.

آشتی حیات وحش با بیابان

یکی از دیگر ثمرات این طرح آشتی حیات وحش با بیابانهای این منطقه است به گونه ای که به گفته غلامحسین حسنی ، غرقبانی که برای حفاظت از گونه های حیات وحش این منطقه توسط حاجی آبادی استخدام شده است، درحال حاضر گله های 5 تایی جبیر در این منطقه دیده می شود در حالی که طی 7 سال پیش این گونه جانوری به ندرت دیده میشد اما حالا حدود 30 مورد شده اند.

جبیر یک گونه جانوری شبیه آهو و گیاه خوار است که استقامت زیادی درمقابل کم آبی کویر دارد. به گفته وی برقراری امنیت دراین منطقه موجب شده است برخی از گونه های جانوری دیگر نیز ماننده” اره دنب” که گیاهخوار است نیز دراینجا بیشتر از گذشته دیده شود.

تهیه گزارش از حسین بردبار یزدی